کاوش کیفی نقش هوش مصنوعی در ارتباط با جایگاه معلم از منظر تربیت اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فلسفه تعلیم و تربیت، گروه مدیریت و برنامه ریزی آموزشی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.

2 دانشیار گروه مدیریت و برنامه ریزی آموزشی ، دانشکده علوم تربیتی و روان شناسی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران

3 دانشیار، گروه مدیریت و برنامه ریزی آموزشی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.

4 دانشیار گروه مدیریت استراتژیک فضای سایبر، دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران

چکیده

پیشینه و اهداف: شتاب روزافزون پیشرفت هوش مصنوعی در سال‌های اخیر موجب شکل‌گیری تحولاتی بنیادین در نظام‌های آموزشی شده است؛ تحولاتی که بحث درباره امکان جایگزینی معلم انسانی و پیامدهای تربیتی آن را به یکی از دغدغه‌های مهم حوزه تعلیم‌وتربیت تبدیل کرده است این مسئله در چارچوب تربیت اسلامی حساسیت بیشتری دارد، زیرا معلم در این نظام، نقشی چندبعدی فراتر از انتقال دانش بر عهده دارد و به‌مثابه الگوی رفتاری، مربی اخلاقی و راهنمای معنوی فراگیران شناخته می‌شود. ازاین‌رو پرسش بنیادی این است که آیا فناوری هوش مصنوعی می‌تواند این نقش وجودی، اخلاقی و تربیتی را ایفا کند یا تنها قادر است بخشی از وظایف آموزشی معلم را پوشش دهد. هدف پژوهش حاضر تحلیل نسبت میان توانمندی‌های هوش مصنوعی و شایستگی‌های تربیتی و اخلاقی معلم انسانی از منظر تربیت اسلامی و تبیین حدود امکان نقش‌پذیری یا جایگزینی آن در فرایندهای آموزشی است. روش‌ها‌: این مطالعه با رویکرد کیفی و بر اساس روش تحلیلی مقایسه‌ای انجام شده است. داده‌ها از طریق گردآوری اسنادی و مطالعه هدفمند متون دینی، منابع تربیت اسلامی، پژوهش‌های مرتبط با نقش معلم و ادبیات تخصصی هوش مصنوعی استخراج شد. تحلیل داده‌ها در دو مرحله صورت گرفت: ابتدا مؤلفه‌های تربیتی، اخلاقی و آموزشی معلم بر پایه متون اصیل اسلامی استخراج گردید؛ سپس این مؤلفه‌ها با ظرفیت‌های عملیاتی و آموزشی هوش مصنوعی از طریق تحلیل مفهومی و تحلیل مضمون مقایسه شد. بازبینی مکرر کدها و مقایسه مستمر یافته‌ها به افزایش اعتبار تحلیل کمک کرد. یافته‌ها: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که هوش مصنوعی در حوزه‌هایی با ماهیت کمّی و محاسباتی، از جمله شخصی‌سازی یادگیری، تحلیل داده‌های آموزشی، ارائه بازخورد سریع، پردازش محتوای گسترده و انجام ارزیابی‌های خودکار، کارآمد است و می‌تواند به‌عنوان ابزار پشتیبان در بهبود مدیریت آموزش به کار رود. با این حال، در ابعاد بنیادین تربیت اسلامی مانند الگو بودن، دلسوزی، هدایت معنوی، پرورش عاطفی، ایجاد رابطه اصیل انسانی، اثرگذاری اخلاقی و تشخیص موقعیت‌های تربیتی، محدودیت‌های جدی دارد. این کاستی‌ها به دلیل فقدان ویژگی‌هایی همچون تجربه زیسته، نیت، فطرت، روح و حکمت تربیتی است که اساس نقش معلم انسانی را تشکیل می‌دهد و قابل شبیه‌سازی یا جایگزینی فناورانه نیست. نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان می‌دهد که هوش مصنوعی نمی‌تواند نقش وجودی و تربیتی معلم انسانی را در تربیت اسلامی جایگزین کند، اما می‌تواند در چارچوبی کنترل‌شده و اخلاق‌محور، به‌عنوان مکمل آموزشی مورد استفاده قرار گیرد. الگوی مطلوب، «هم‌افزایی معلم انسانی و هوش مصنوعی» است؛ الگویی که در آن فناوری به ارتقای کارایی آموزشی کمک می‌کند و در عین حال، نقش اصلی معلم در رشد اخلاقی و معنوی فراگیران حفظ و تقویت می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Qualitative Exploration of the Role of Artificial Intelligence in Relation to the Teacher’s Position from the Perspective of Islamic Education

نویسندگان [English]

  • Tayebe Akbari Puyani 1
  • Ali Sattari 2
  • Maryam Banahan Qomi 3
  • Seyed Hadi Sadeghi 4
1 Ph.D. Student in Philosophy of Education, Department of Educational Administration and Planning, Faculty of Education and Psychology, Alzahra University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Educational Administration and Planning, Faculty of Education and Psychology, Alzahra University, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Department of Educational Administration and Planning, Faculty of Education and Psychology, Alzahra University, Tehran, Iran.
4 Associate Professor, Department of Strategic Cyber Space Management, Supreme National Defense University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Background and Objectives: The accelerating advancement of artificial intelligence (AI) in recent years has brought about fundamental transformations in educational systems. These transformations have made the debate concerning the potential replacement of human teachers and its pedagogical consequences a major concern in the field of education. This issue is of heightened sensitivity within the framework of Islamic education, where the teacher is entrusted with a multidimensional role that extends far beyond the transmission of knowledge, encompassing that of a behavioral role model, a moral educator, and a spiritual guide for learners. Thus, the fundamental question is whether AI technology can fulfill this existential, ethical, and pedagogical role, or if it is merely capable of performing certain instructional tasks of the teacher. The present study aims to analyze the relationship between the capabilities of AI and the pedagogical-ethical competencies of the human teacher from the perspective of Islamic education, and to clarify the extent to which AI can assume a role or serve as a substitute within educational processes. Methods: This study employed a qualitative approach based on comparative analytical methodology. Data were collected through documentary research and a purposive review of religious texts, sources on Islamic education, studies related to the teacher’s role, and specialized literature on artificial intelligence. Data analysis was conducted in two stages: first, the educational, ethical, and pedagogical components of the teacher were extracted based on authentic Islamic texts; subsequently, these components were compared with the operational and instructional capacities of AI through conceptual and thematic analysis. Repeated review of codes and constant comparison of findings enhanced the validity of the analysis. Findings: The results indicate that AI is effective in quantitative and computational domains, including personalized learning, analysis of educational data, rapid feedback provision, processing of extensive content, and conducting automated assessments, and can be employed as a supportive tool to improve instructional management. However, it faces significant limitations in fundamental dimensions of Islamic education, such as serving as a role model, compassion, spiritual guidance, emotional nurturing, establishing authentic human relationships, moral influence, and discerning pedagogical situations. These shortcomings stem from the absence of characteristics such as lived experience, intention, innate disposition, spirit, and pedagogical wisdom, which constitute the foundation of the human teacher's role and cannot be technologically simulated or replaced. Conclusion: The findings demonstrate that AI cannot replace the existential and pedagogical role of the human teacher in Islamic education, but it can be used as an educational complement within a controlled and ethics-oriented framework. The desirable model is a "synergy between the human teacher and AI"—a model in which technology helps enhance instructional efficiency, while the teacher's central role in the moral and spiritual development of learners is preserved and strengthened.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Artificial Intelligence
  • Islamic Education
  • Teacher
  • Teacher Replacement
  • Technology Ethics
  • Technology-Based Education

مراجع

قرآن کریم.
احمدی، علی، و کریمی، مهدی. (۱۳۹۵). طراحی و ساخت ربات آموزشی زبان اشاره فارسی برای کودکان ناشنوا (رسا). دانشگاه صنعتی شریف.
ادیب‌منش، مرزبان. (۱۴۰۳). تبیین مؤلفه‌های شایستگی و اثربخشی نومعلمان: غیر از ماده ۲۸. نظریه و عمل در تربیت معلمان، ۱۰(۱۸)، ۱۸۳–۲۰۳.
اطهری‌نیا، حمیدرضا، رستمی‌نژاد، محمدعلی، و آیتی، محسن. (۱۴۰۳). مرور نظام‌مند ویژگی‌های برنامه درسی تربیت شهروند دیجیتال. نظریه و عمل در تربیت معلمان، ۱۰(۱۸)، ۱–۱۹.
انصاری، مریم، رفیعی، نفیسه، و نوربخش، سیدعلی. (۱۴۰۲). واکاوی مؤلفه‌های معلم جهادی بر اساس تربیت انتقادی مقاومت‌محور. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، ۳۱(۶۱)، ۳۴۳–۳۶۲.
جعفری، شهین، و محمدی، امیر. (۱۴۰۱). بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر نظام تربیت اسلامی. تعلیم و تربیت اسلامی، ۲۱، ۲۱–۴۰.
حکیمی، سید یاسر، سلحشوری، احمد، و فیاض، ایراندخت. (۱۴۰۲). چارچوب رویکرد تعلیم‌وتربیت ولایی در مکتب امام خمینی بر اساس استعاره قرآنی «شجره طیبه» و الگوی «حکمت‌بنیان» لقمان حکیم. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، ۳۱(۵۹)، ۲۷۳–۳۳۲.
خبرگزاری ایسنا. (۱۹ تیر ۱۴۰۳). «سازمان ملی هوش مصنوعی» افتتاح شد. https://B2n. r/j42437
خبرگزاری جمهوری اسلامی. (۲۶ آذر ۱۳۹۵). طرح پژوهشی برتر سال 95؛ربات ایرانی آموزش زبان اشاره به کودکان. ناشنوا، بازیابی از https://B2n.ir/w76818
دانشگاه صنعتی شریف. (7 اسفند 1402). تابان؛ ربات اجتماعی دانشگاه شریف برای رفع اختلالات یادگیری در کودکان نارساخوان، بازیابی از https://B2n.ir/u59021
داودی‌شاندیز، رویا، ابطحی، معصومه‌السادات، مقامی، مهدی، و عاشوری، وحید. (۲۰۲۴). بررسی هوش مصنوعی بر اساس تعلیم و تربیت و نقش آن در شکل‌گیری هویت اسلامی–ایرانی کودک و نوجوان. مدیریت فرهنگی، ۱۸(۶۴)، ۱۹–۲۹.
ربات انسان‌نمای هنگ‌کنگی به‌عنوان معلم بر سر کلاس درس دانش‌آموزان آلمانی حاضر شد بازیابی از Euronews isna.ir/xdPN2v
سیری، زینب. (۱۳۹۳). بررسی چالش‌های به‌کارگیری ربات همیار معلم در نظام آموزشی. تحقیقات راهبردی در تعلیم و آموزش و پرورش، ۱(۷)، ۲۲۱–۲۴۱.
شورای عالی انقلاب فرهنگی. (۱۴۰۳). سند ملی هوش مصنوعی ایران. مصوب جلسه ۹۰۱، ۲۹ خرداد ۱۴۰۳.
علیپور، فرهاد. (۱۴۰۳). چالش‌ها و فرصت‌های تربیتی و حرفه‌ای در عصر هوش مصنوعی: الزامات و اقتضائات مدارس. نظریه و عمل در تربیت معلمان، ۱۰(۱۸)، ۲۷۷–۲۸۸.
متقی هندی، علی بن حسام‌الدین. (۱۴۱۹). کنز العمال. بیروت: دارالکتب العلمیه.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، و دیگران. (۱۴۰۳). بحار الأنوار (جلد ۱۱۱). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
محمدی، مهدی، ناصری‌جهرمی، رضا، اثنی‌عشری، انسیه، کوثری، مجید، خادمی، سولماز، شادی، صدیقه، و نوزانی‌زاده، حدیث. (۱۴۰۲). مروری ارزیابانه بر کاربرد هوش مصنوعی در آموزش عمومی. فناوری‌های آموزشی در یادگیری، ۶(۲۲)، ۸۴–۱۱۹.
مرکز هوش مصنوعی. (۱۴۰۳). فصلنامه هوش‌نما: مطالعه جامع اکوسیستم هوش مصنوعی ایران. تهران: شرکت ملی انفورماتیک.
مصباح یزدی، محمدتقی، فتحعلی، محمد، و یوسفیان، حسین. (۱۳۹۰). فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی. تهران: انتشارات مدرسه.
موسوی‌ندوشن، فاطمه‌سادات، نیلی، محمدرضا، و نیستانی، محمدرضا. (۱۴۰۲). کاوش پدیدارشناختی بر شایستگی‌های پایه آموزگاران برای تحقق ساحت تربیت اعتقادی، عبادی و اخلاقی. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، ۳۱(۵۸)، ۲۷۱–۲۹۸.
میرباقری، سید محمد. (۱۳۹۸). علوم انسانی، علوم اسلامی و تمدن نوین اسلامی. نسخه الکترونیکی منتشرشده. قم: فرهنگستان علوم اسلامی قم.https://www.farsi.olumislami.ir/fa/news/1739/
نصرتی‌هشی، کمال، کیانی، نرگس، و بهرامی، حمزه‌علی. (۱۴۰۰). مؤلفه‌های اخلاق حرفه‌ای معلم با تأکید بر تعامل معلم با خود از منظر نهج‌البلاغه. توسعه حرفه‌ای معلم، ۶(۳)، ۲۹–۵۴.
 
Alberto Hernández-Marcos, H., & Ros, E. (2024). A generic self-learning emotional framework for machines. Scientific Reports, 14(1), Article 25858. https://doi.org/10.1038/s41598-024-72817-x
Baker, R. S. (2016). Stupid tutoring systems, intelligent humans. International Journal of Artificial Intelligence in Education, 26(2), 600–614. https://doi.org/10.1007/s40593-016-0105-3
Bashir, S., & Malik, M. A. (2020). Caring behavior of teachers: Investigating the perceptions of secondary school teachers and students in Lahore. International Journal of Innovative Teaching and Learning, 6(1), 63–78. https://doi.org/10.1108/IJITL-01-2020-0004
Berend, W. (2024). Simulating self-awareness: Dual embodiment, mirror testing, and emotional feedback in AI research. Preprints. https://doi.org/10.20944/preprints202411.0839.v1
Biswas, A. K. (2022). Autonomous intelligence in problem-solving by searching in the field of artificial intelligence. International Journal of Scientific Research in Science, Engineering and Technology, 9(1), 53–62. https://doi.org/10.32628/IJSRSET2291108
Celik, I., Dindar, M., Muukkonen, H., & Järvelä, S. (2022). The promises and challenges of artificial intelligence for teachers: A systematic review of research. TechTrends, 66(4), 616–630. https://doi.org/10.1007/s11528-022-00746-2
Chan, C. K. Y., & Hu, W. (2023). Students’ voices on generative AI: Perceptions, benefits, and challenges in higher education. International Journal of Educational Technology in Higher Education, 20(1), Article 43. https://doi.org/10.1186/s41239-023-00411-8
Chandra, S., Shirish, A., & Srivastava, S. C. (2022). To be or not to be… human? Theorizing the role of human-like abilities in conversational AI agents. MIS Quarterly, 46(4), 969–1005. https://doi.org/10.25300/MISQ/2022/16432
Chen, B., Chen, C., Hu, J., Zhang, X., & Wang, L. (2022). Computer vision and machine learning-based gait pattern recognition for flat fall prediction. Sensors, 22(20), Article 7960. https://doi.org/10.3390/s22207960.
Feenberg, A. (2002). Questioning technology. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203133731
Gil de Zúñiga, H., Goyanes, M., & Durotoye, T. (2023). A scholarly definition of artificial intelligence (AI): Advancing AI as a conceptual framework in communication research. Political Communication, 41(2), 317–334. https://doi.org/10.1080/10584609.2023.2166001
Heidegger, M. (1977). The question concerning technology. In W. Lovitt (Ed.), Basic writings (pp. 311–341). Harper & Row.
Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial intelligence in education: Promises and implications for teaching and learning. Center for Curriculum Redesign.
Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2022). Artificial intelligence in education: Promises and implications. Center for Curriculum Redesign.
Kannike, U. M. M., & Fahm, A. O. (2025). Exploring the ethical governance of artificial intelligence from an Islamic ethical perspective. Jurnal Fiqh, 22(1), 134–161. https://doi.org/10.22452/fiqh.vol22no1.7
Kulik, J. A., & Fletcher, J. D. (2016). Effectiveness of intelligent tutoring systems: A meta-analytic review. Review of Educational Research, 86(1), 380–429. https://doi.org/10.3102/0034654315581420
Lanier, J. (2018). Diez razones para borrar tus redes sociales de inmediato. Penguin Random House.
Leaton Gray, S. (2020). Artificial intelligence in schools: Towards a democratic future. London Review of Education, 18(2), 229–244. https://doi.org/10.14324/LRE.18.2.04
Lee, M., Lee, G. M., & Cui, V. (2023). Go beyond the local search: Understanding the impact of AI capabilities on exploratory innovation. Academy of Management Proceedings, 2023(1), Article 1043. https://doi.org/10.5465/AMPROC.2023.1043abstract
Liu, R., Zenke, C., Liu, C., Holmes, A., Thornton, P., & Malan, D. J. (2024). Teaching CS50 with AI. ACM Press. https://doi.org/10.1145/3626252.3637603
Maghsudi, S., Lan, A., Xu, J., & van Der Schaar, M. (2021). Personalized education in the artificial intelligence era: What to expect next. IEEE Signal Processing Magazine, 38(3), 37–50. https://doi.org/10.1109/MSP.2021.3058765
Malik, M. A. (2024). Challenges and opportunities about ChatGPT in higher education: A qualitative study about university teachers in Pakistan. Voyage Journal of Educational Studies, 4(2), 315–324. https://doi.org/10.58622/vjes.v4i2.166
Malik, M. A., & Shah, R. (2025). AI teachers: History, potential, concerns, and recommendations. Educational Implications, 10, Article 1541543. https://doi.org/10.3389/feduc.2025.1541543
Mohamed, M. S. (2024). Exploring ethical dimensions of AI-enhanced language education: A literature perspective. Technology in Language Teaching & Learning, 6(3), Article 1813. https://doi.org/10.29140/tltl.v6n3.1813
Nagarhalli, T. P., Vaze, V., & Rana, N. K. (2021). Impact of machine learning in natural language processing: A review. In 2021 International Conference on Innovative Computing and Communications (pp. 1529–1534). IEEE. https://doi.org/10.1109/ICICV50876.2021.9580082
Park, E. H., Werder, K., Cao, L., & Ramesh, B. (2022). Why do family members reject AI in health care? Competing effects of emotions. Journal of Management Information Systems, 39(3), 765–792. https://doi.org/10.1080/07421222.2022.2100758
Pedro, F., Subosa, M., Rivas, A., & Valverde, P. (2019). Artificial intelligence in education: Challenges and opportunities for sustainable development. UNESCO.
Peters, M. A., Jackson, L., Papastephanou, M., Jandrić, P., Lazaroiu, G., Evers, C. W., & Fuller, S. (2023). AI and the future of humanity: ChatGPT-4, philosophy and education – Critical responses. Educational Philosophy and Theory, 1–35. https://doi.org/10.1080/00131857.2023.2178329
Popenici, S. A. D., & Kerr, S. (2017). Exploring the impact of artificial intelligence on teaching and learning in higher education. Research and Practice in Technology Enhanced Learning, 12(1), Article 22. https://doi.org/10.1186/s41039-017-0062-8
Selwyn, N. (2019). Should robots replace teachers? AI and the future of education. Polity Press.
Sharkey, A. J. (2016). Should we welcome robot teachers? Ethics and Information Technology, 18(4), 283–297. https://doi.org/10.1007/s10676-016-9402-4
Tanaka, F., Cicourel, A., & Movellan, J. R. (2007). Socialization between toddlers and robots at an early childhood education center. Proceedings of the National Academy of Sciences, 104(46), 17954–17958. https://doi.org/10.1073/pnas.0707769104
The Telegraph. (2017, September 11).  Robots will replace teachers within 10 years, says university vice-chancellor. Retrieved from https://www.telegraph.co.uk/education/2017/09/11/robots-will-replace-teachers-within-10-years-says-university/
Vivar, J. M. F., & Penalvo, F. J. G. (2023). Reflexiones sobre la ética, potencialidades y retos de la inteligencia artificial en el marco de la educación de calidad (ODS4). Comunicar, 74, 37–47. https://doi.org/10.3916/C74-2023-04
Westerstrand, R., & Koskinen, J. (2024). Talking existential risk Salla into being: A Habermasian critical discourse perspective to AI hype. AI and Ethics. https://doi.org/10.1007/s43681-024-00464-z
Williamson, B., Eynon, R., & Potter, J. (2023). AI in education: Critical perspectives and future directions. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003282851
Yang, Z., Xia, M., Wan, X., Wang, M., & Tang, W. (2024). Artificial intelligence technology enabling innovation in museum public cultural service models. Applied Mathematics and Nonlinear Sciences, 9(1), 1–18. https://doi.org/10.2478/amns-2024-0000
Zawacki-Richter, O., Marín, V. I., Bond, M., & Gouverneur, S. (2019). Systematic review of research on artificial intelligence in higher education – Where are the educators? International Journal of Educational Technology in Higher Education, 16(1), Article 39. https://doi.org/10.1186/s41239-019-0171-0
Zúñiga, H. G., Goyanes, M., & Durotoye, T. (2023). A scholarly definition of artificial intelligence (AI): Advancing AI as a conceptual framework in communication research. Political Communication, 41(2), 317–334. https://doi.org/10.1080/10584609.2023.2166001

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار